<nr>1</nr>Het verdere verloop van het geding in hoger beroep

<nr>2</nr>De verdere beoordeling in hoger beroep 2.1 In genoemd tussenarrest heeft het hof ing. [deskundige 1] (hierna: de deskundige) tot deskundige benoemd teneinde een (aanvullend) onderzoek in te stellen en schriftelijk bericht uit te brengen omtrent de volgende vragen:1) Rust het balkon van [geïntimeerden] op de uitbouw van [appellant], in die zin dat er belastingoverdracht plaatsvindt vanuit het balkon naar de uitbouw van [appellant]?2) Heeft uw antwoord op de vorige vraag tot gevolg dat geoordeeld moet worden dat de scheurvorming in de uitbouw van [appellant] (mede) is veroorzaakt doordat het balkon van [geïntimeerden] op de uitbouw van [appellant] rust? Zo ja, voor welke deel (percentage) is naar uw inschatting het balkon van [geïntimeerden] debet aan de scheurvorming in de uitbouw van [appellant]?3) Als de uitbouw van [appellant] later is aangebouwd aan het pand van [geïntimeerden], had [appellant] of diens rechtsvoorganger maatregelen kunnen treffen - door het aanbrengen van dilatatie en/of anderszins - om scheurvorming in de uitbouw te voorkomen? Zo ja, kunt u een inschatting geven in hoeverre (percentage) de schade hierdoor is ontstaan?4) Kunt u een inschatting geven in welke mate (percentage) de beperkte samenhang van de achtergevel van de uitbouw aan de scheurvorming heeft bijgedragen?5) Heeft u nog verdere opmerkingen die voor de beoordeling van de zaak van belang kunnen zijn? 2.2 De deskundige heeft als volgt gerapporteerd:"(…) Bovenstaande vragen zijn door ondergetekende op 15 april 2013 beantwoord in een CONCEPT-rapport (zaaknummer: 9931/HA ZA 08-119; met referentie: 5009-0301-002_31_.RO1/OD). De antwoorden zoals opgenomen in deze CONCEPT-rapportage luiden als volgt: 'Na het (deels opnieuw) bestuderen van de stukken kom ik tot de volgende voorlopige antwoorden: 1. Zoals ik in de rapportage van 9 juni 2010 reeds meldde zitten beide gevels aan elkaar vast, hetgeen betekent dat er sprake is van onderlinge krachtsoverdracht. Dit betekent dus ook dat er sprake is van belastingoverdracht vanuit het balkon naar de uitbouw van [appellant]. 2. Bij de beantwoording van vraag 2 stuit ik op de volgende onduidelijkheden. Punt 1: Tijdens de inspectie zaten de gevels aan elkaar vast maar er wordt in het dossier gesproken over een situatie waarbij het balkon voorheen niet op de gevel van [appellant] rustte, hetgeen dus afwijkt van hetgeen ik tijdens de inspectie kon waarnemen. Uit het dossier heb ik niet kunnen opmaken of en in welke mate de gevel/ het balkon van [geïntimeerden] is gezakt ten opzichte van de gevel van [appellant]. Punt 2 dient er gezien de ouderdom van het “balkon” van [geïntimeerde 1] sprake te zijn geweest van een significante belastingverhoging binnen of op de gevel of de vloer(-en) van [geïntimeerde 1] om nieuwe zettingen te veroorzaken. Het moet dan wel een belastingverhoging op korte afstand (binnen circa 2 m) van het pand van [appellant] betreffen en de belastingverhoging dient op een zodanig tijdstip te zijn aangebracht dat deze de schade kan hebben veroorzaakt. Op basis van de thans beschikbare informatie kan niet worden geconcludeerd dat het balkon van [geïntimeerde 1] debet is aan de scheurvorming in de uitbouw van [appellant]. Zonder aanvullende informatie concludeer ik daarom dat 0% van de schade aan de uitbouw van [appellant] is veroorzaakt door het balkon van [geïntimeerden] 3. Als de uitbouw van [appellant] later is aangebouwd aan het pand van [geïntimeerden] dan had [appellant] maatregelen kunnen treffen om scheurvorming in de uitbouw te voorkomen, met name door het toepassen van een meer robuuste constructie en fundering in combinatie met het toepassen van dilatatie of ruimte tussen de gevels en funderingen. De schade is op basis van de thans bekende gegevens voor 100% ontstaan als gevolg van een onvoldoende robuuste constructie en fundering van de uitbouw van [appellant]. 4. Analoog aan antwoord 3 is de conclusie dat de beperkte samenhang van de uitbouw van [appellant] voor 100% de schade heeft veroorzaakt. 5. Verdere opmerkingen: nadere informatie over de opgetreden verschilzettingen in relatie tot de tijd, aangebrachte belastingverhogingen en funderingswijze van de uitbouw van [appellant] zijn van wezenlijk belang om bovenstaande voorlopige conclusies te ondersteunen dan wel te ontkrachten. Aangezien dergelijke informatie grotendeels ontbreekt, kan de oorzaak van schade aan de onroerende zaak niet worden toegeschreven aan [geïntimeerden]' Op 30 juli 2013 is door de advocaat van [geïntimeerde 1], Mr. F.H. Kappelhof, een brief gestuurd gedateerd 29 juli 2013, waarin hij aangeeft dat dhr. [geïntimeerde 1] (en mevrouw [geïntimeerde 2]) kunnen instemmen met de inhoud van het deskundigenonderzoek. Op 31 mei 2013 zijn naar aanleiding van mijn CONCEPT-rapportage, zoals gerapporteerd op 15 april 2013, door de advocaat van [appellant], Rotshuizen Geense Advocaten te Leeuwarden, per e-mail een aantal aanvullende vragen/opmerkingen gesteld, te weten: Vraag 1 . U geeft als antwoord op de vraag of het balkon van [geïntimeerden] op de uitbouw van [appellant] rust, dat beide gevels aan elkaar vast zitten en dat daardoor sprake is van onderlinge krachtsoverdracht. U verzuimt hier te vermelden dat de muur van het pand van [appellant] ouder is dan het balkon van [geïntimeerden] Dit is het geval omdat er vroeger een brandgang liep, al waar thans door [appellant] c.s. [lees: [geïntimeerden]; toevoeging door het hof] het balkon is gerealiseerd. Vraag 2. U geeft aan niet uit het dossier te kunnen hebben opmaken of en in welke mate de gevel/het balkon van [geïntimeerden] is gezakt ten opzichte van de gevel van [appellant]. Als gezegd noopt dit tot onderzoek ter plaatse. Verder verwijs ik naar de opmerkingen bij vraag 1. Onbegrijpelijk is uw conclusie dat het balkon van [geïntimeerden] niet debet zou zijn aan de scheurvorming in de uitbouw van [appellant]. Dit klemt temeer daar u zelf vraagtekens hebt/onduidelijkheden bij een en ander. Vraag 3. De uitbouw van [appellant] was eerder aanwezig dan het balkon van [geïntimeerden] Bovendien bevat de uitbouw van [appellant] wel degelijk een fundering. Uit het dossier, produktie H4 bij akte uitlating zijn de foto’s ook overgelegd. Onbegrijpelijk is dan ook dat u oordeelt dat er sprake zou zijn van een onvoldoende robuuste constructie en fundering van de uitbouw. Immers een fundering is aanwezig en ten tweede bent u niet eens (opnieuw) ter plaatse geweest. Volledigheidshalve zend ik u hierbij nog de foto’s die als productie H4 in de procedure zijn gebracht. Vraag 4 . Voorvloeiend uit de reactie op vraag 3 is uw antwoord/conclusie op vraag 4 dat de beperkte samenhang van de uitbouw voor 100% de schade van [appellant] zou hebben veroorzaakt. Onbegrijpelijk en ook niet op feiten gesteund. Vraag 5. Als verdere opmerkingen geeft u aan dat nadere informatie over opgetreden verschilzettingen ontbreekt. Als gezegd over de funderingswijze was en is wel degelijk informatie, zoals foto’s beschikbaar. Bovendien bent u door het gerechtshof als deskundige ingeschakeld en mag ook onderzoek het op die wijze verkrijgen van informatie verwacht worden. Dit klemt temeer daar u zelf die informatie noodzakelijk acht om uw antwoorden op de voorgaande vragen te ondersteunen, dan wel te ontkrachten. Slotopmerkingen. Naar aanleiding van uw concept-rapport heeft mijn cliënt via [X] de deskundige de heer ing. [deskundige 2] ingeschakeld. Hij heeft het concept-rapport en de situatie ter plaatse beoordeeld. De bevindingen van de heer [deskundige 2] zijn vervat in zijn schrijven van 28 mei 2013. De eerder genoemde opmerkingen namens mijn cliënt worden hierin bevestigd en zelfs gesterkt. Naar aanleiding van bovengenoemde vragen/opmerkingen is op vrijdag 10 januari 2014 aanvullend onderzoek uitgevoerd naar de fundering van de uitbouw aan de achterzijde van de onroerende zaak aan [adres]. Op circa 30 cm uit de achtergevel heb ik aan de buitenzijde van de uitbouw een proefsleuf laten graven teneinde te bepalen op welke wijze en op welke diepte de uitbouw is gefundeerd (zie figuur 1 en 2).Uit de inspectie blijkt dat de onderzijde van de (buiten)gevel van de uitbouw van de onroerende goed aan de [adres]is gelegen op circa 43 cm beneden het huidige maaiveldniveau. Tevens is aan de onderzijde van de vrijgegraven buitengevel geen fundering aangetroffen in de vorm van bijvoorbeeld een betonnen funderingsstrook of een getrapt metselwerk. De muur loopt derhalve recht naar beneden door en is niet verbreed. Deze bevindingen zijn deels afwijkend van hetgeen door [deskundige 2] is gerapporteerd. [deskundige 2] rapporteert dat aan de binnenzijde wel sprake is van een verbreed funderingselement in de vorm van een getrapt gemetselde fundering. De onderzijde van deze fundering is gelegen op circa 42 cm beneden de klinkerverharding in de uitbouw. Mijn interpretatie van de situatie is dat er inderdaad sprake is van een gevel met weinig samenhang en een gebrekkige fundering. De fundering is ondiep en asymmetrisch. Dit ondersteunt de reeds door mij gecommuniceerde antwoorden. Mede op basis van de aanvullende inspectie d.d. 10 januari 2014 kom ik tot de volgende antwoorden op de door Rotshuizen Geense Advocaten te Leeuwarden per e-mail gestelde vragen/opmerkingen: 1. Dat de muur van [appellant] ouder is dan het balkon van [geïntimeerde 1] heeft geen invloed op mijn conclusies. De betreffende situatie is al bijzonder oud en daarom is de volgorde van bouwen minder relevant. De betreffende gevels ter plaatse van de aansluiting van beide panden zakken nu vrijwel niet meer. 2. Onderzoek ter plaatse is uitgevoerd maar geeft geen aanwijzing over in het verleden opgetreden zakkingsverschillen van gevels. Het dossier en potentiële alternatieve bronnen geven eveneens geen informatie over dit onderwerp, hetgeen reeds eerder door mij was vastgesteld en gerapporteerd. Door partijen is geen relevante historische informatie verstrekt op basis waarvan een zakkingsverschil tussen de gevels eenduidig kan worden vastgesteld/gekwantificeerd. 3. De fundering van de uitbouw van [appellant] is marginaal (ondiep, smal, niet sterk, niet stijf) en asymmetrisch. De gevel van de uitbouw is ter plaatse van de schade niet alleen gescheurd, maar in het verleden ook al deels opnieuw gemetseld. Mede op basis de proefsleuf die ik heb laten graven blijft mijn conclusie dat er sprake is van een onvoldoende robuuste constructie. 4. De schade aan de uitbouw van [appellant] bevindt zich helemaal niet ter plaatse van het balkon en het is niet aannemelijk dat het pand van [geïntimeerde 1], inclusief het balkon, in de afgelopen circa 10 jaar onderhevig is geweest aan een significante zetting. Het is derhalve niet aannemelijk dat het pand van [geïntimeerde 1] de oorzaak van de schade van de uitbouw van [appellant] is. 5. Uit geen van de beschikbare gegevens (foto’s) kan worden afgeleid dat zakking van het pand/balkon van [geïntimeerde 1] de oorzaak is van de schade van de uitbouw van [appellant]. De eerdere inspectie door mij, en ook de proefsleuf die ik later heb laten graven, kan ook niet worden afgeleid dat er een verband is tussen het pand/balkon van [geïntimeerde 1] en de opgetreden schade aan de uitbouw van [appellant]. Uit bovenstaande kan worden afgeleid dat de antwoorden die ik als concept heb gerapporteerd, mijns inziens ongewijzigd als definitief kunnen worden beschouwd." 2.3 Zoals uit het hiervoor geciteerde rapport blijkt, heeft [appellant] tegen de concept-rapportage gemotiveerd bezwaar gevoerd, waarbij hij zich heeft gebaseerd op de bevindingen van een door hem - via [X] (hierna: [X]) - ingeschakelde deskundige, de heer ing. [deskundige 2] (hierna: [deskundige 2]). [deskundige 2] heeft deze bevindingen neergelegd in een brief d.d. 28 mei 2013 aan [X]. 2.4 [deskundige 2], schrijft, samengevat, het volgende.Onderzoek heeft uitgewezen dat de "balkon-aanbouw" aan het pand van [geïntimeerden] midden vorige eeuw (1945-1950) is aangebracht met een gemeenschappelijk deel van circa 3 à 4 m aan de achtergevel van [adres](pand [appellant]). De fundering van het gemeenschappelijke ofwel direct aanliggende geveldeel kantelt zodanig schuin, dat de fundering aan de [adres]-pandzijde (pand [geïntimeerden]) sterk naar beneden is gezakt en aan de [adres]-pandzijde naar boven is gekanteld. De eenzijdige belasting van de "balkon-aanbouw" heeft aldus in de ondergrond een extra zetting veroorzaakt, welke de muur van [adres]zodanige trekbelasting oplegt, dat deze scheurvorming te zien geeft. Ook de scheurpatronen geven aan, dat voornamelijk de naderhand aangebrachte balkon-aanbouw, zich horizontaal van het pand [adres]afkantelt, alsmede hier een extra verticale zetting geeft bij het gezamenlijke deel. Het afkantelen heeft te maken met het feit dat de ondergrond onder de oude fundering zich al voor 90% heeft aangepast aan de belasting (namelijk vanaf 1900 tot 1945). 2.5 In zijn definitieve rapportage heeft de deskundige - na het (alsnog) verrichten van onderzoek ter plaatse - de door [appellant] opgeworpen bezwaren c.q. de bevindingen van [deskundige 2] weerlegd, zoals hiervoor geciteerd. Volgens de deskundige zou het feit dat de balkon-aanbouw van [geïntimeerden] op de achtergevel van [appellant] rust tot scheurvorming hebben kunnen leiden indien het pand van [geïntimeerden] in de afgelopen jaren een significant grotere zetting zou hebben ondergaan dan het pand van [appellant]. Voor een zodanig zettingsverschil heeft de deskundige echter geen aanwijzingen gevonden (zie zijn concept-antwoord op vraag 2 en zijn definitieve antwoord op vraag 4). 2.6 In de memorie na deskundigenbericht stelt [appellant] - met een beroep op een brief van [deskundige 2] d.d. 7 maart 2014 - het volgende. De balkonaanbouw van [geïntimeerden] is in twee fasen is uitgevoerd: (1) eind jaren veertig is de balkon-aanbouw tot de brandgang gebouwd en (2) in een latere periode is de brandgang tussen de uitbouw van het pand van [geïntimeerden] en de achtergevel van het pand van [appellant] dichtgemetseld tot een hoogte van bovenzijde balkon [geïntimeerden] Deze laatste uitbouw was in eerste instantie 1 à 2 cm los van de bovenzijde van de achtergevel van het pand van [appellant]. Na verloop van tijd is deze tweede fase gaan rusten op de achtergevel van het pand van [appellant] en heeft deze zich ook afgescheurd van de eerste fase van de uitbreiding van het balkon van het pand van [geïntimeerden] Aan de scheurvorming is duidelijk te zien dat deze heeft plaatsgevonden ná de tweede fase vanwege het duidelijk zichtbare metselverband, waarbij de gave koppen van de metselstenen tegen de eerste fase aan zijn gemetseld, zonder enig verband hiermee te maken. Met andere woorden: de tweede fase rust in feite zonder verband met de eerste fase rechtstreeks op de achtergevel en dus op de fundering van het pand van [appellant] en heeft zodoende de opgetreden scheurvorming veroorzaakt. 2.7 Het hof begrijpt hieruit dat [appellant] thans niet de als gevolg van de eerste fase van de balkonopbouw omstreeks 1945-1950 opgetreden zetting in de ondergrond als oorzaak van de scheurvorming aanvoert, maar de excentrische belasting die een aantal jaren geleden is ontstaan doordat de tweede fase van de balkonopbouw op de gevel van [appellant] is komen te rusten. Het hof is van oordeel dat de beginselen van een goede procesorde meebrengen, dat voor het onderzoeken van de thans door [appellant] gestelde oorzaak in dit late stadium van de procedure geen plaats meer is. Bovendien heeft de deskundige bij zijn onderzoek ter plaatse, zowel in eerste als in tweede instantie, kennelijk geen aanwijzingen gevonden voor het ontbreken van (voldoende) verband tussen de "eerste fase" en de "tweede fase" van de balkon-aanbouw van [geïntimeerden] en een daaruit voortvloeiende excentrische belasting op de gevel van [appellant]. De deskundige heeft integendeel vastgesteld dat het niet aannemelijk is dat het pand van [geïntimeerden], inclusief het balkon, in de afgelopen circa 10 jaar onderhevig is geweest aan een significante zetting 2.8 Het hof ziet ook in het overigens door [appellant] aangevoerde geen reden om te twijfelen aan de expertise van de deskundige. De deskundige heeft naar aanleiding van de door [appellant] tegen zijn concept-rapportage opgeworpen bezwaren opnieuw onderzoek ter plaatse verricht en heeft deze bezwaren voldoende gemotiveerd en overtuigend weerlegd. Het hof zal zich bij zijn beslissing dan ook baseren op de conclusies van de deskundige. 2.9 Uit het voorgaande volgt dat niet is komen vast te staan dat de balkonopbouw van [geïntimeerden] debet is aan de scheurvorming in de achtergevel van de aanbouw van [appellant]. Hierop stuiten de vorderingen sub 1 en 2 af. 2.10 Grief II faalt derhalve. Alleen grief III slaagt (zie rechtsoverweging 19-21 van het tussenarrest van 24 april 2012). Slotsom 2.11 De grieven slagen ten dele, zodat de bestreden vonnissen moeten worden vernietigd voor zover de vordering sub 3 ten aanzien van de schutting bij het afdak ("schutting 2") is afgewezen. Het hof zal de vordering sub 3 toewijzen als in het dictum geformuleerd. Voor het overige zal het hof de bestreden vonnissen bekrachtigen. Het hof zal [appellant] als de overwegend in het ongelijk te stellen partij in de kosten van het hoger beroep. Deze zullen aan de zijde van [geïntimeerden] worden vastgesteld op € 284,- aan verschotten en € 894,- voor salaris advocaat overeenkomstig het liquidatietarief (1 punt in tarief II). Tevens dient [appellant] de kosten van het deskundigenbericht te dragen.